Nie duża, a ważna. Lalka

Posted: 25/02/2014 in Vector Polonii, Zabawki
Tagi: , , , , ,

Zabawki towarzyszą człowiekowi niemal od poczęcia do późnej starości, czasem nawet śmierci. W tym rodzaju rzemiosła ciekawie i najprężniej rozwijało się lalkarstwo. Przedmioty upodabniane do postaci ludzkiej stały się pożądane i niezbędne. Niekiedy nawet zamieniły się miejscami i zastąpiły człowieka, który próbuje się dno nich upodobnić.  

DSC02598

Gromada Litili, a wśród nich Ćma… „Permanentnie zauroczona kimś lub czymś. Litilem piętnastym. Smakiem papai. Szumem zmywarki. Gdy się nadmiernie podekscytuje, zakrywa pyszczek uszami”, http://litilhandmade.blogspot.fr/

Mały dorosły
Rozczytując się w słownikowej definicji lalki, odnajdujemy wyjaśnienie, iż jest to «zabawka dziecięca mająca postać ludzką».

Wiele figurek prehistorycznych odkrywanych przez archeologów przypomina lalki, jednak miejsce znalezienia – grobowce dorosłych – nie wskazują na używanie ich do zabawy. Najprawdopodobniej były to przedmioty kultu. Najstarsze ich przykłady pochodzą dopiero z antyku. Sporo odnaleziono na terenie Egiptu, Grecji i Rzymu.

Niewielka ilość zachowanych do naszych czasów „pra-lalek” wynika prawdopodobnie z dwóch przyczyn. Pierwsza społeczna. Dawniej dzieci traktowano jak „małych dorosłych”, nie zważano na ich specjale potrzeby. Uważano, że nie powinny zabierać głosu, a nawet że nie czują bólu. Druga techniczna – nietrwałość materiałów, z których powstawały.

Moment spopularyzowania lalek nadszedł wraz z rozwojem technologii. Pojawiły się masy plastyczne, później guma, winyl itp., które pozwoliły szybciej i lepiej tworzyć „ludzi zabawki”. Powstały popularne ikony, jak lalki Barbie. Ich wszechobecność stała się także impulsem do tworzenia i wzrostu zainteresowania rękodziełem. Coraz częściej spotyka się artystów, czy też amatorów lalkarstwa.

01

Zabawki, Zbiory Muzeum w Figueres, foto ARS.

Masa, wosk, celuloid
Od zarania dziejów, do tworzenia lalek wykorzystywano: patyki, skórę, drewno, kości, glinę, kamień. Dopiero w Renesansie wprowadzono nowoczesna materię – papier mâché, która pozwoliła tworzyć lalki bardziej plastyczne, przypominające niedościgniony wzór postaci ludzkiej.

W Europie, w XVII w. powstały cechy rzemieślnicze, w których powstawały zabawki. Tworzono je głównie z drewna, także w technice mieszanej używając wosku aby uzyskać ręce, nogi czy głowy i tkaniny jako podstawę tułowia. Potem, jako materiał na lalki,  wykorzystywano porcelanę oraz wypiekaną w niskiej temperaturze masę ceramiczną, tzw. biskwit. Wiek XX wprowadził tworzywa sztuczne, dzięki którym osiągnięto niedościgniony wzór, a także wielką skalę produkcji.

Od początku lakom starano się nadawać specyficzny wygląd. Używając do tego najpierw podstawowych zabiegów, jak: malowanie, zdobienie. Lalki miały również z pietyzmem tworzone elementy, takiej jak włosy (z włosia końskiego) czy ubrania.

Zawiesić oko
Najstarsza Polska lalka pochodzi z okresu między IX a XI w., a odnaleziona została na wyspie Wolin. Przedstawiała postać z nogami i rękami, prymitywnie wykonaną z patyka. Inna, również w północnej Polski, powstała w okolicach Elbląga, a datowana jest na XIII w. Ta wykazuje wyższy stopień skomplikowania, a ślady na niej wskazują, iż miała ruchome kończyny.

Ciekawym przykładem przedstawiającym lalki, a bardziej dzieci, jest obraz Pietera Bruegla Starszego, noszący tytuł „Zabawy dziecięce”. To dzieło niderlandzkiego malarza pochodzi z XVI w., a znajduje się w Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu. Ukazuje licznie postaci ludzkie – dzieci, ubrane zupełnie jak ich rodzice, a zajmujące się różnymi działaniami, wykonywanymi pomiędzy kamiennymi zabudowaniami miejskimi. 250 postaci wykorzystuje w zajęciach wszystko to, co mogą napotkać na drodze: Beczki, obręcze, kawałki drewna.

Pisząc o lalkach nie sposób nie wspomnieć o Barbie. Jej twórczynią jest Ruth Handler, która zainspirowana postacią lalki dla dorosłych – Lilli, stworzyła w 1958 r. znaną do dziś dnia Barbie. Nazwa, to zdrobnienie imienia Barbara, które nosiła córka projektantki. Lalka powstała wraz z pełną biografią, rodziną, karierą zawodową oraz szafą pełną ubrań na każdą okazję, no i garażami na samochody, stajniami dla koni…

03

Nina z Muzeum w Figueres, foto. ARS.

Zmiany
Ciekawym zagadnieniem związanym z lalkami, jest zagadnienie płci. Lalka stała się nieodłącznym atrybutem dziewczynki, która poprzez zabawę determinowana jest do wychowywania dzieci i podtrzymywania domowego ogniska. Od dłuższego czasu pojawiają się jednak ciekawe zmiany w tym podejściu. Dzięki nim okazuje się, że chłopcy – mężczyźni mogą zmieniać pieluchy i zajmować się domem, a dziewczynki – kobiety podbijać wielki świat. A wszystko to bez szkody dla ludzkości.

Tekst opublikowany został na łamach „Vectora Polonii”, Nr 8 (71), 23.02.2014 r. http://www.vectorpolonii.com/

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s