Przystanek: Emigracja

Posted: 02/06/2014 in Artyści polscy w Ameryce

Drogę wytyczały najróżniejsze współrzędne. Jedne wyznaczane przez urządzenia statków morskich, inne przez wyposażenie samolotów. Otwierały one wachlarz przeżyć i decyzji. Wszystko układające się w obraz niezwykle podobny do późniejszych historii, jakie rysują linie życia wędrowców. Wszystko uzależnione od punktu widzenia i osobistego losu.

Opowieści historyczne

04

Nieznani emigranci z Chicago, zbiory prywatne. Foto. ARS.

Krótki pobyt lub pozostanie na zawsze w innym miejscu niż to urodzenia, składa się na słownikową definicję emigracji. W historii Polski wychodźstwo zapisało dużymi literami niejedną kartę. Tak jak wojny, który szarpały nadwiślański kraj, tak i wyjazdy osiedleńcze stanowiły nieodłączny jego krajobraz. Podejmując próbę systematyzacji zjawiska, wyodrębnia się w nim kilka znaczących okresów. Wszystkie związane z dwoma, podstawowymi, acz zazębiającymi się, czynnikami: sytuacją polityczną Polski lub sytuacją ekonomiczną społeczeństwa.

Pierwsze, liczne wyjazdy przypadły na okres XIX w. oraz początek XX w. W ówczesnym kalendarzu wyczytać można czas konfederacji, a co ważniejsze rozbiorów i powstań narodowych. Jednak innym, znaczącym impulsem była również słaba koniunktura gospodarcza. Brak pracy, bieda, w wielu przypadkach skrajne ubóstwo. Wszystkie te wydarzenia uruchamiały falę wyjazdów i ucieczek. Głównie do krajów Europy zachodniej jak: Francja, Belgia, Niemcy, ale i Stany Zjednoczone oraz Kanada czy Argentyna. Tzw. „Wielka Emigracja”, która wyruszyła po powstaniu listopadowym, wg szacunków podawanych przez Edwarda Kołodzieja, liczyła ponad 10 tysięcy osób. Podobnie rzecz się miała w przypadku klęski powstania styczniowego, po której z kraju wyjechało od 8 do 10 tysięcy obywateli. Jeśli zaś chodzi o wyjazdy ekonomiczne, to np. masowe ruchy w tym zakresie odnotowano w latach 70. XIX w.. Wówczas Polacy, głównie z zaboru Pruskiego, poszukiwali szczęścia i bogactwa w Stanach Zjednoczonych.

Kontynuując opowieść o chronologii polskich wyjazdów wymienić należy kolejny okres, który przypada na koniec I wojny światowej oraz całe 20-lecie międzywojenne. Wówczas (od 1918 do 1939 r.) Polskę opuściło około 2 milionów osób. Głównym powodem były działania wojenne, które przysporzyły dużej liczby wojskowych jeńców i cywilnych uchodźców. Podobny obraz rysowała kolejna fala emigracji związana z II wojną światową. Wówczas Polacy wyruszyli (lub pozostali po ucieczkach wojennych) głównie do Europy, Palestyny oraz obydwóch Ameryk i Australii.

Powojenne szlaki

01.

Cyprian Kamil Norwid, [Zebranie emigracyjne], ok. 1873 r. Foto. Polona.pl, Biblioteka Narodowa.

Dalsze dzieje  wychodźcze przypadały na równie bogaty w wyjazdy czas powojenny. Ten dzielił się z kolei na wiele mniejszych, w tym: emigrację po 1945 r., czy tzw. „Solidarnościową”. Powody polityczne, które doprowadziły do największych ruchów emigracyjnych w niecałkiem wyzwolonej Polsce, mimo ograniczeń ze strony władz, zebrały spore żniwo. Edward Kołodziej wspomina, iż w momencie ogłoszenia stanu wojennego – w 1981 r. – poza Polską pozostało ok. 500 tysięcy obywateli. Ten zasób wzmocnił znacznie stan zaludnienia m. in. w Stanach Zjednoczonych, gdzie powiększyły się skupiska Polaków w Nowym Jorku czy Los Angeles, ale i Tel Awiwie, Paryżu, Londynie i wielu innych miejscach ziemskiego globu.

Współcześnie poza krajem, jak szacuje Aleksandr Goski, przebywa od 14 do 17 milionów Polaków. Głównym powodem wyjazdów są argumenty ekonomiczne, ale i ciekawość świata, dopiero od tak niedawna bezgranicznie dostępnego. Nie zmieniają się jedynie kierunki podróży i nazwy miast. Polacy zamieszkują Wielką Brytanię, Francję, Norwegię, Włochy ale i Nowy Świat Krzysztofa Kolumba, czy egzotyczną Australię.

Obraz wewnętrzny

03

Jeden z najpopularniejszych emigrantów Tadeusz Kościuszko wg Jana Zielińskiego, ok, 1829 r. Foto. Polona.pl, Biblioteka Narodowa.

Etos emigracyjny towarzyszący historii Polski od wieków, nie rysował zbyt dobrego jakościowo obrazu polskiego społeczeństwa. Prekursorzy opuszczający ojczyznę, którzy np. przybywali do Stanów Zjednoczonych, to głównie zubożali chłopi i niewykwalifikowani robotnicy. Wielu z nich było analfabetami, lub też absolwentami szkół parafialnych. Pracowali głównie fizycznie w przemyśle: stalowym, motoryzacyjnym, włókienniczym oraz w kopalniach.

Obraz Polonii amerykańskiej, jak i tej w innych krajach świata, zmienił się diametralnie w latach 30. i bezpośrednio po II wojnie światowej. Wówczas szeregi wychodźstwa zasiliła polska inteligencja. A w jej szeregach wielu poetów, pisarzy, krytyków, i artystów plastyków.

02

Hippolyte Bellangé, Le Réfugié Polonais, ok. 1831 r. Foto. Polona.pl, Biblioteka Narodowa.

Wśród nazwisk artystów, których życie związane było z innym niż Polska miejscem świata byli: Władysław Teodor Benda, Stanisław Szukalski, Eliasz Kanarek, Feliks Topolski, Jan Lebenstein, Teresa Żarnowerówna, Stefan Norblin, Tamara Łempicka, Stefan Mrożewski, Richard Anuszkiewicz, Julian Stańczak, Ryszard Horowitz, Adam Niklewicz, Rafał Olbiński, Bartek Małysa i wielu, wielu innych. „Malarstwo polskie było zasadniczo emigracyjne – mówił Czesław Miłosz – Kto nie jeździł na zachód aby tam czerpać… Wyspiański… Makowski… szkoła kapistów to też była szkoła paryska. Prawie wszyscy tam bywali i ciągle czerpali z zachodu… Kiedy obserwuje teraz polskich grafików nowojorskich, wydaje mi się, że oni mają dużą siłę przebicia, ponieważ czerpią z czegoś, co rozwijało się organicznie w polskim malarstwie i polskim rysunku”.

Wychodźstwo było i jest jednym z najpopularniejszych elementów ludzkich życiorysów. Obecnie szacuje się, że co szósty Polak nie myśli o emigracji. Otwarte granice, znajomość języków, nieograniczony dopływ informacji – wszystko to wpływa na decyzje o wyjeździe i pozostaniu poza krajem.

Tekst opublikowany został na łamach „Vectora Polonii”, nr 20 (83), 18 maja 2014, www.vectorpolonii.com.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s